Thong Dinh Riêng trong năm 2025, các sàn giao dịch tập trung lớn nhất thế giới xử lý khoảng 86.2 nghìn tỷ USD khối lượng giao dịch perp, tăng 47% so với năm trước. Đáng chú ý, các sàn phi tập trung tăng trưởng còn chóng mặt hơn, 346% chỉ trong một năm, đạt 6.7 nghìn tỷ USD. Trong khi đó, GDP của toàn bộ Đông Nam Á gộp lại vào khoảng 4 nghìn tỷ USD, tức là chỉ riêng perp trên các sàn phi tập trung đã vượt qua con số của toàn bộ khu vực này.
Vậy perp là gì, tại sao nó lại hút tiền nhiều đến vậy và anh em cần hiểu gì về thứ công cụ này?
Nội dung chính
Perp là gì và nó khác hợp đồng tương lai thông thường ở điểm nào?
Để hiểu perp, trước tiên cần hiểu hợp đồng tương lai (futures) thông thường là gì.
Futures truyền thống là thỏa thuận mua hoặc bán tài sản ở mức giá định trước vào một ngày cụ thể trong tương lai. Ví dụ, anh em ký hợp đồng mua 1 BTC với giá 80,000 USD vào ngày 30/6. Đến ngày đó, dù giá BTC là bao nhiêu, anh em vẫn mua theo giá đã thỏa thuận. Hợp đồng này có ngày hết hạn rõ ràng, đến ngày đó là xong, muốn tiếp tục phải ký hợp đồng mới.
Trong khi đó, Perp – perpetual futures, hay hợp đồng vĩnh cửu – là hợp đồng tương lai không có ngày hết hạn. Anh em có thể giữ vị thế mãi mãi miễn là không bị thanh lý và vẫn đủ ký quỹ. Không cần chọn ngày, không cần gia hạn, không cần lo lắng về việc hợp đồng sắp hết hạn.
Ý tưởng này thực ra không mới vì nhà kinh tế học đoạt giải Nobel – Robert Shiller, đề xuất nó từ năm 1993. Ban đầu, cơ chế này hoạt động như công cụ phòng ngừa rủi ro giá bất động sản. Nhưng nó chỉ thực sự bùng nổ khi sàn BitMEX áp dụng vào crypto năm 2016 với cặp XBTUSD – hợp đồng perp Bitcoin đầu tiên và vẫn đang chạy đến ngày nay.
Cơ chế hoạt động
Perp giải quyết được vấn đề hết hạn, nhưng nảy sinh một vấn đề mới. Nếu không có ngày hết hạn, làm sao giá perp không bị lệch quá xa so với giá thực của tài sản?
Câu trả lời là funding rate – khoản phí định kỳ được trao đổi giữa người mua (long) và người bán (short).
Nếu giá perp cao hơn giá thực, người đang giữ vị thế long phải trả phí cho người đang giữ vị thế short. Điều này tạo áp lực kéo giá perp xuống gần với giá thực hơn. Ngược lại, nếu giá perp thấp hơn giá thực, người short phải trả phí cho người long. Funding rate thường được tính mỗi 8 giờ một lần trên hầu hết các sàn lớn.
Đây là cơ chế thị trường tự điều chỉnh, không cần can thiệp thủ công, giá perp và giá thực tự động neo vào nhau thông qua động lực lợi nhuận của các bên tham gia.
Tại sao perp hấp dẫn hơn options và futures thông thường với phần lớn trader?
Để hiểu tại sao perp tăng trưởng nhanh đến vậy, ta cần đặt nó cạnh các công cụ giao dịch đòn bẩy khác, đặc biệt là options (quyền chọn).
Options là công cụ phức tạp và mạnh mẽ. Anh em mua quyền chọn mua (call option) nghĩa là mua quyền – không phải nghĩa vụ —-mua một tài sản ở mức giá cố định trước khi ngày hết hạn. Khoản lỗ tối đa chỉ là tiền mua quyền chọn (premium).
Nhưng để sử dụng options hiệu quả, anh em phải tính đến nhiều thứ cùng lúc như giá sẽ đi đâu (direction), đi nhanh hay chậm (theta decay – giá trị options mất dần theo thời gian) và thị trường biến động nhiều hay ít (implied volatility). Anh em có thể đoán đúng chiều giá nhưng vẫn lỗ vì options hết hạn trước khi giá kịp di chuyển, hoặc vì biến động thực tế thấp hơn kỳ vọng.
Perp thì không có những lớp phức tạp đó. Anh em chỉ cần đoán một thứ duy nhất, giá lên hay xuống. Không có ngày hết hạn để lo, không có theta decay, không có implied volatility. Giữ vị thế vài giây hoặc vài tháng tùy ý, chỉ cần đủ ký quỹ.
Đây là lý do tại sao một bộ phận lớn và đang tăng nhanh của trader chọn perp thay vì options.
Trong năm 2025, khối lượng giao dịch options 0DTE – tức options hết hạn trong ngày, loại phổ biến nhất với trader bán lẻ Mỹ – đạt trung bình 2.3 triệu hợp đồng mỗi ngày trên chỉ số S&P 500, tăng 51% so với năm trước. Nhưng ngay cả 0DTE vẫn phức tạp hơn perp. Cả hai đều phục vụ cùng một nhu cầu là đòn bẩy ngắn hạn theo chiều giá, nhưng perp đơn giản hơn nhiều để thực hiện.
Perp không tốt hơn options trong mọi trường hợp vì nhìn chung, options vẫn chiếm ưu thế khi anh em muốn giới hạn rủi ro rõ ràng, giao dịch dựa trên biến động (volatility), hoặc xây dựng các chiến lược phức tạp. Nhưng với đại đa số trader bán lẻ chỉ muốn một thứ – đặt cược có đòn bẩy vào chiều giá – perp đơn giản hơn, linh hoạt hơn và hiệu quả vốn hơn.
Tại sao perp phi tập trung đang tăng nhanh gấp nhiều lần perp tập trung?
Một thập kỷ qua, perp chủ yếu giao dịch trên các sàn tập trung lớn như Binance, OKX, Bybit. Nhưng từ năm 2024-2025, các sàn phi tập trung (DEX) đang dần chiếm lĩnh thị trường này.
Tính đến năm trước, perp DEX chỉ chiếm khoảng 2.5% khối lượng của sàn tập trung. Đến cuối 2025, con số đó đã tăng lên 7.8%, tức là tăng gấp hơn 3 lần chỉ trong một năm.
Lý do chính là tự lưu ký (self-custody). Trên sàn tập trung, anh em gửi tiền vào tài khoản của sàn. Nếu sàn bị hack, phá sản, hay cơ quan quản lý đóng cửa sàn, tiền của anh em có thể mất. Bài học FTX sụp đổ năm 2022 vẫn còn đó, chưa phai cả mùi mực.
Trong khi đó, trên sàn phi tập trung, anh em giữ chìa khóa ví của mình và giao dịch trực tiếp qua smart contract vì sàn không bao giờ giữ tiền của anh em.
Hyperliquid là cái tên dẫn đầu narrative này. Họ không chỉ xây một sàn perp DEX, họ tạo ra cơ chế HIP-3 cho phép bất kỳ ai cũng có thể tự triển khai một thị trường perp mới trên nền tảng của họ, tự quản lý oracle và tham số rủi ro và hưởng 50% phí giao dịch.
Đây là thứ biến Hyperliquid từ một sàn giao dịch thành một nền tảng nơi bất kỳ ai cũng có thể xây “mini sàn” của mình trên đó mà không cần xây hạ tầng từ đầu.
Real-world asset perps: Khi perp bước ra khỏi thế giới crypto
Trong nhiều năm, perp chỉ tồn tại trong thế giới cryptom anh em trade BTC, ETH, SOL và vô số altcoin khác. Nhưng từ cuối 2024 và tăng tốc mạnh trong 2025-2026, các sàn perp bắt đầu niêm yết tài sản thực tế (real-world assets) như cổ phiếu Nvidia, Samsung, SpaceX (công ty chưa niêm yết), vàng, bạc, palladium, dầu thô WTI và nhiều thứ khác.
Hiện tại, các tài sản thực đã chiếm đến 44% tổng khối lượng giao dịch của Hyperliquid vào những tuần cao điểm. Trên sàn Ostium, tài sản thực chiếm phần lớn khối lượng trong nhiều tháng liên tiếp.
Điều này tạo ra một lợi thế cấu trúc mà thị trường truyền thống không có, đó là giao dịch 24/7 không ngày nghỉ. Khi giá dầu bùng nổ vào một buổi tối cuối tuần trong giai đoạn căng thẳng ở Trung Đông – thời điểm toàn bộ sàn truyền thống đóng cửa – trader toàn cầu kéo đến Hyperliquid để giao dịch hợp đồng dầu WTI.
Đơn cử, ngày 23/3/2026, khối lượng hợp đồng dầu trên Hyperliquid vượt 2 tỷ USD trong một ngày, với open interest đạt 1.8 tỷ. Khối lượng dầu trên nền tảng này tăng hơn 100 lần chỉ trong 6 tháng.
Hệ sinh thái đang hình thành: Ai đang xây gì?
Sự bùng nổ của perp đang kéo theo cả một hệ sinh thái mới. Ngoài Hyperliquid, nhiều tên tuổi khác đang nổi lên và tìm chỗ đứng riêng như Avantis, Lighter, Ostium, Variational. Mỗi sàn lại định vị khác nhau về thiết kế thị trường, loại tài sản hỗ trợ và mức độ phi tập trung.
Cạnh tranh này đang thúc đẩy đổi mới theo nhiều hướng:
- Lớp phân phối – các ứng dụng và giao diện giao dịch chuyên biệt cho từng nhóm người dùng, từ app di động đơn giản đến terminal giao dịch chuyên nghiệp nhiều sàn cùng lúc.
- Triển khai thị trường – những người dùng HIP-3 để tạo ra thị trường perp mới, tự quản lý và hưởng phí, về cơ bản là vận hành một mini sàn giao dịch mà không cần xây hạ tầng.
- Cung cấp thanh khoản chuyên biệt – các market maker tập trung vào các cặp tài sản dài hạn, ít thanh khoản, hoặc các sự kiện cụ thể.
- Hạ tầng dữ liệu – dashboards, block explorers, bản đồ nhiệt theo dõi vị thế, funding rate, thanh lý, tín hiệu trader, phân bổ đòn bẩy. Dữ liệu chất lượng cao và minh bạch giúp toàn bộ hệ sinh thái hoạt động hiệu quả hơn.
Đây là hình thái quen thuộc trong lịch sử tài chính. Khi một công cụ mới trở nên đủ lớn, cả một tầng hạ tầng và dịch vụ cũng dần hình thành xung quanh nó.
Điều thú vị là trong thị trường truyền thống, các công ty có giá trị cao nhất thường không phải sàn giao dịch mà là lớp phân phối bên trên.
Đơn cử, Robinhood có vốn hóa lớn hơn Nasdaq, sàn giao dịch mà Robinhood đang ngồi trên. Liệu điều tương tự có xảy ra với perp không, hay Hyperliquid và các sàn DEX lớn sẽ giữ được lợi thế mạng lưới đủ mạnh để capture giá trị tại tầng sàn giao dịch?
Những rủi ro anh em cần hiểu rõ trước khi tham gia
Perp không phải là công cụ cho người mới và không hiểu rõ cơ chế. Có một số rủi ro quan trọng:
Thanh lý toàn bộ vốn. Khác với options – nơi khoản lỗ tối đa bị giới hạn ở mức premium đã bỏ ra – với perp, nếu thị trường đi ngược chiều đủ mạnh, toàn bộ ký quỹ của anh em có thể bị thanh lý. Đòn bẩy cao thì ngưỡng thanh lý càng gần. Nhiều trader mất sạch tài khoản trong vài phút chỉ vì một biến động giá ngắn hạn.
Funding rate có thể ăn mòn lợi nhuận. Nếu anh em giữ vị thế dài hạn và funding rate liên tục chạy ngược chiều – ví dụ thị trường bullish mạnh trong khi anh em đang short – chi phí funding tích lũy theo thời gian có thể xóa sạch lợi nhuận ngay cả khi chiều đặt cuối cùng là đúng.
Rủi ro oracle. Trên các sàn phi tập trung, giá tài sản được đưa vào qua oracle, các nguồn dữ liệu bên ngoài. Nếu oracle bị thao túng hoặc báo giá sai, có thể xảy ra các vụ thanh lý hàng loạt oan. Đây là rủi ro kỹ thuật đặc thù của perp DEX mà sàn tập trung không có.
Rủi ro smart contract. Với perp DEX, toàn bộ tài sản và vị thế được quản lý bởi code. Nếu có lỗ hổng trong smart contract, tiền có thể bị rút ra bởi hacker. Đây là lý do việc kiểm toán code và lịch sử bảo mật của sàn là thứ anh em cần xem xét kỹ trước khi gửi tiền vào.
Quy định pháp lý chưa rõ ràng. Hiện tại, hầu hết các sàn perp – cả tập trung lẫn phi tập trung – đều hạn chế hoặc cấm người dùng từ Mỹ tham gia, do pháp lý chưa được giải quyết. Ở Việt Nam, tình trạng pháp lý của các công cụ phái sinh crypto cũng chưa có khung rõ ràng. Nhưng ít nhất trong tương lai gần là cấm rồi đấy.
Perp đang thay đổi cấu trúc thị trường tài chính như thế nào?
Điều thú vị không phải là perp đang lớn lên mà là perp đang mở rộng định nghĩa về thứ gì có thể giao dịch và khi nào có thể giao dịch.
Thị trường truyền thống bị giới hạn bởi giờ giao dịch, bởi địa lý, bởi yêu cầu môi giới. Một người ở Hà Nội muốn giao dịch cổ phiếu Nvidia vào 11 giờ đêm thứ Bảy phải chờ đến thứ Hai giờ Mỹ mở cửa. Với perp trên Hyperliquid, họ có thể làm điều đó ngay bây giờ, với đòn bẩy, và tự giữ chìa khóa ví.
Đây không chỉ là tiện lợi, đây là thay đổi cấu trúc thị trường. Khi giá dầu phản ứng với tin tức địa chính trị vào cuối tuần, thị trường perp phi tập trung là nơi duy nhất có thể thực hiện price discovery – tức xác định mức giá mới phản ánh thông tin mới – trước khi thị trường truyền thống mở cửa.
Đó là chức năng mà trước đây chỉ có thể thực hiện qua các kênh OTC (over-the-counter) không minh bạch dành cho tổ chức lớn.
Câu hỏi lớn hơn mà ngành tài chính đang bắt đầu đặt ra là nếu perp có thể cover mọi tài sản, giao dịch 24/7, và ngày càng có thanh khoản tốt hơn, vai trò của các sàn giao dịch truyền thống trong 10-15 năm tới sẽ là gì? Câu trả lời chưa rõ, nhưng sự tăng trưởng 346% trong một năm của perp DEX là tín hiệu đủ mạnh để không ai trong ngành tài chính có thể bỏ qua.
Nội dung này không phải tư vấn đầu tư hay pháp lý.
Một số bài viết khác:
- Tiền đâu cho sự tăng trưởng? Bài toán tìm vốn của Việt Nam năm 2026 nhằm đạt 10% GDP
- Bùng nổ chiến tranh thế giới vào năm 2026? Liệu có thể?
- Tình hình crypto đến tháng 4/2026: Bitcoin đang độc chiếm thị trường – Lý do altcoin season chưa đến
