Thong Dinh Mình nghĩ, có lẽ ai cũng cảm nhận được là thị trường chúng ta giờ đã bớt nhiệt hơn trước. Token thì đẻ ra liên tục mỗi ngày, airdrop cũng ngày càng nhiều nhưng anh em mình ít hứng khởi hơn, ít TGE hơn và các thông báo chấn động hơn. Giờ chỉ toàn bài về AI và những thứ gây giận dữ thôi.
Nhưng đây chỉ là cảm giác hay là thực tế? Nhìn vào data thì đây đúng là thực tế đấy.
Nội dung chính
DEV BỎ ĐI HÀNG LOẠT
Nhìn vào số lượng developer active theo từng ngách, anh em có thể nắm khá rõ bức tranh toàn cảnh crypto hiện giờ. Part-time dev tăng vọt lên 25k vào giữa 2025 rồi sụp xuống còn khoảng 12k hiện tại. One-time dev sụp từ 8k xuống 2.8k, thấp nhất kể từ 2020. Còn full-time dev thì tăng đều đến đỉnh 12k và giờ đang có xu hướng giảm nhẹ.
Nhìn theo độ lâu năm trong ngành thì newcomer (dân mới toanh) đạt đỉnh 23k năm 2022 và tiếp tục đạt ATH vào giữa 2025, giờ sụp xuống còn khoảng 10k. Emerging dev (những người mới vào nghề dev) giảm 50% từ đỉnh 8k xuống còn 4k. Established dev (2+ năm kinh nghiệm) tăng đều đến ATH và giờ lại có xu hướng giảm.
Nguyên nhân phần lớn đến từ việc part-timer và newcomer rời đi. Chu kỳ 2024-2025 đã khiến các dev khoái săn tiền từ airdrop và token incentive đổ bộ và tạo thành làn sóng tích cực. Khi những thứ này cạn kiệt, họ bỏ đi.
Nhưng full-time dev và established dev (2+ năm kinh nghiệm) vẫn gần ATH dù có giảm. Điều thú vị là trong chu kỳ gấu trước, full-time established dev vẫn tiếp tục tăng. Nhưng lần này chỉ số này lại đang có chiều giảm. Điều này khá đáng lo ngại dấy.
May mắn, nếu phân tích theo từng hệ sinh thái, ta sẽ thấy bức tranh bớt tiêu cực hơn. Nhìn chung, việc Bitcoin tăng 42% nhờ Ordinals, inscriptions và L2s đã kéo dev quay lại. Hệ Ethereum tăng 10.1% cũng giúp chain này gop được tổng 10,146 dev. Base cũng trông khỏe mạnh. Solana dù chỉ tăng 3.8% so với năm trước nhưng tăng 51.9% so với 2 năm trước.
Dù những alt L1 năm 2021 như Polkadot, Cosmos đang chết dần, full-time dev trên các chain lớn thực ra vẫn đang tăng. Sự sụt giảm mà chúng ta thấy trong các biểu đồ khác là part-timer và newcomer rời đi, không phải core builder.
Một điểm đáng chú ý khác là số contract được deploy giảm mạnh. Cơn sốt altcoin/memecoin đầu cơ trên Base chết từ tháng 7 dẫn đến sụt giảm lớn. Và chỉ số này chưa gộp Solana, nếu tính thì bức tranh còn tồi tệ hơn nhiều.
13 TRIỆU MEMECOIN RA ĐỜI VÀ 86% TOKEN CHẾT TRONG NĂM 2025
Hơn 13 triệu memecoin được tung ra trong năm qua nhưng đến tháng 9/2025, có ít hơn 56% lượt launch so với tháng 1/2025. Chúng ta hiện in ra nhiều token hơn bao giờ hết. Một tweet viral cho thấy số lượng crypto được list theo năm tăng từ 428,383 năm 2021 lên 20,170,928 năm 2025.
Theo CoinGecko, 53.2% tất cả coin họ đã list giờ đã chết (khối lượng giao dịch dưới $1,000 trong ba tháng). Và 86.3% tất cả coin thất bại được launch trong năm 2025. Con số này phản ảnh chất lượng.
Number of Listed Cryptocurrencies by Year
2021: 428,383
2022: 724,706
2023: 835,183
2024: 3,032,501
2025: 20,170,928I’m starting to see a trend, do you?
— CoinGecko (@coingecko) January 16, 2026
NFT cũng bị đánh mạnh. Ngược với niềm tin phổ biến, NFT có giai đoạn outperform nhưng không thể duy trì đà tăng. Chúng ta có đợt rally khiêm tốn 4x năm 2024, theo sau là sụp đổ rồi lại một đợt rally 3x năm 2025.
Ngoài ra, phỏng theo báo cáo của a16z, số lượng người mua NFT hàng tháng đang tăng lên. Họ cho rằng điều này là do người ta đang ‘collecting’ (sưu tập). Nhưng thực tế, phần lớn người mua mới đến từ các nền tảng như Zora – nơi cho phép biến bài đăng trên Twitter thành NFT để mua bán kiếm lời chứ không phải sưu tập.
Điều này có nghĩa là người ta không thực sự tin vào giá trị dài hạn của NFT. Họ chỉ đang trade những post Twitter được NFT hóa như trade memecoin – vào nhanh ra nhanh để chốt lời. Đây là hoạt động đầu cơ thuần túy chứ không phải adoption thực sự. Khi trend Zora chết, những người mua này sẽ biến mất ngay.
TIẾP TỤC LÀN SÓNG SA THẢI
Thị trường gấu crypto trong mùa trước (2022/23) đã khiến các công ty crypto sa thải đến 50% nhân viên. Đơn cử, sàn Crypto.com đã sa thải 2,700 nhân viên (hơn 50% lực lượng lao động). Coinbase cho 2,000 nhân viên (36%) nghỉ việc. Kraken cắt giảm 30% tổng số nhân viên, tương đương khoảng 1,100 người.
Sau khi thị trường hồi phục 2024-2025, “Web3 đã có thêm 66,494 vị trí mới trong 2025, phục hồi 47% so với 2024”. Theo báo cáo nọ, thị trường việc làm crypto đang dịch chuyển mạnh. Đức từng là thị trường năng động với 22,000 vị trí tuyển dụng năm 2022, nhưng giờ sụp xuống chỉ còn 1,256 vào năm 2025 – giảm gần 95%. Nguyên nhân có thể là quy định crypto ở châu Âu ngày càng khắt khe, nhiều công ty chuyển hoạt động sang nơi khác.
Ngược lại, thị trường việc làm Mỹ đang phát triển khi nở rộ hơn 21,000 vị trí, tăng 26% so với năm trước. Đa số vị trí này (70%) vẫn cho phép làm remote, cho thấy ngành vẫn giữ văn hóa làm việc linh hoạt sau COVID.
Một xu hướng đáng chú ý khác là các vị trí liên quan compliance (tuân thủ pháp luật) tăng 35% so với năm trước. Có thể thấy, các công ty crypto đang chuẩn bị cho môi trường pháp lý chặt chẽ hơn, đầu tư nhiều hơn vào các vị trí giúp họ tuân thủ quy định thay vì chỉ tập trung phát triển sản phẩm.
Tuy nhiên sau một năm 2025 tương đối ổn, chúng ta bắt đầu thấy làn sóng sa thải quay trở lại. Polygon Labs đuổi việc đến 30% tổng nhân việc sau khi tiêu tốn gần $250M mua lại crypto. MANTRA cắt giảm (dù không công bố số lượng) sau khi token OM dump 90% (chắc chắn là scam). Consensys thì cho thôi việc ít nhất 7% nhân viên vào tháng 7/2025. OKX cũngcắt giảm dù không công bố rõ và tái cơ cấu toàn cầu. DappRadar đóng cửa hoàn toàn (tháng 11/2025).
Lens và Farcaster bị mua lại cũng dẫn đến thay đổi nhân sự. Đây chắc chắn là thời kỳ khó khăn cho các dự án. Ít nhất, về mặt community cộng đồng, họ sẽ nhận ít deal hơn, KOL buộc phải giảm giá cho các post trả phí.
CÁC DỰ ÁN THAY ĐỔI CÁCH THÔNG BÁO
Để chứng minh luận điểm trên, anh em cùng mình phân tích thử các announcement của Polygon từ đầu 2025 đến giờ như case study nhé. Trong đó, gồm các bản nâng cấp kỹ thuật như
- Heimdall v2 Mainnet (tháng 7/2025) giúp giảm thời gian finality từ 90 giây xuống 4-6 giây
- AggLayer v0.3 (Q3 2025) cho chia sẻ thanh khoản cross-chain
- Madhugiri Hardfork (tháng 12/2025) giúp tăng 33% throughput.
Ngoài ra, không thể không kể đến thông báo về deal phát triển hệ sinh thái, bao gồm:
- Tích hợp Revolut cho chuyển stablecoin
- Partnership Mastercard cho username đã xác minh trong wallet
- Triển khai Wyoming FRNT stablecoin (stablecoin do tiểu bang Mỹ phát hành đầu tiên).
Và các announcement liên quan đến vấn đề nội bộ như cắt giảm 30% lực lượng lao động và tiêu $250M mua lại Coinme, Sequence.
Có thể thấy, cách các dự án thông báo tin tức đã thay đổi hoàn toàn. Hãy nhớ lại năm 2021-2022, Polygon hay Solana announce gì? Toàn là những thứ nghe rất ‘xịn’ – chain mới ra mắt, token chuẩn mới, hợp tác với dự án NFT hot, ký hợp đồng với celebrity nổi tiếng. Mỗi lần thông báo kiểu này, giá token lại pump vài chục phần trăm.
Giờ thì sao? Anh em cứ xem các announcement của Polygon năm 2025 – toàn là nâng cấp kỹ thuật khô khan kiểu ‘giảm thời gian finality từ 90 giây xuống 4 giây’, ‘tăng throughput 33%’, ‘hợp tác với Mastercard’, ‘tích hợp với Revolut’. Nghe có vẻ nhàm chán phải không?
Avalanche cũng vậy. Họ từng thông báo sẽ mua lại các memecoin thành công trong hệ sinh thái. Nhưng kế hoạch đó chết nhanh. Thay vào đó giờ họ chỉ tập trung vào DePin và RWA – những thứ ‘nhàm chán’ nhưng thực tế hơn.
Điều quan trọng là thái độ của thị trường. Trước đây, một announcement về partnership với celebrity có thể làm giá pump 50%. Giờ thì dù bạn thông báo nâng cấp kỹ thuật lớn thế nào, giá cũng không nhúc nhích. Thị trường không còn quan tâm.
Tại sao vậy? Vì thị trường đang trưởng thành. Nhà đầu tư giờ không còn mua vì hype nữa mà nhìn vào doanh thu thực, người dùng thực. Các thông báo về celebrity hay NFT nghe thì hoà nhoáng nhưng không tạo ra giá trị thực. Còn việc tích hợp với Mastercard hay Revolut tuy nhàm chán nhưng đó mới là adoption thực sự.
Điều này làm crypto ít thú vụ hơn đối với trader ngắn hạn – không còn pump dump dễ dàng sau mỗi thông báo. Nhưng đó chính là dấu hiệu của một thị trường đang trưởng thành, nơi giá trị thực quan trọng hơn marketing.
HOẠT ĐỘNG NGƯỜI DÙNG KHÔNG TỆ LẮM
Các dự án ít ra mắt sản phẩm mới hơn (shipping giảm), nhưng số người thực sự dùng crypto lại đang tăng. Điều này nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng đó là sự thật.
Theo dữ liệu từ a16z, có 716 triệu người đang ‘sở hữu crypto’. Con số nghe rất ấn tượng phải không? Nhưng thực tế chỉ có 40-70 triệu người thực sự dùng crypto mỗi tuần. Nghĩa là 90% ‘chủ sở hữu’ chỉ mua rồi để đó, không dùng gì cả. Họ đang hold hoặc đơn giản là quên mất ví.
Nhưng 40-70 triệu active user cũng đã là 6.8% dân số thế giới. Đó là con số không hề nhỏ.
Điều thú vị hơn là crypto đang được dùng nhiều nhất ở đâu. Các quốc gia có nhiều người không có tài khoản ngân hàng (unbanked) lại là nơi có tỷ lệ sở hữu crypto cao nhất. Ví dụ như Nigeria, Venezuela, Philippines. Ở những nơi này, mở tài khoản ngân hàng khó, phí cao, thủ tục rườm rà. Crypto trở thành giải pháp thay thế vì chỉ cần điện thoại là có thể gửi tiền, nhận tiền, lưu trữ tài sản.
Điều này chứng minh crypto đang giải quyết vấn đề thực, không chỉ là công cụ đầu cơ. Nó đang lấp chỗ trống mà ngân hàng truyền thống bỏ quên.
Nhìn vào số liệu hàng tuần, active user đang tăng dần trên các blockchain lớn. Solana sau thời gian ảm đạm giờ cũng có active address tăng trở lại. Ethereum cũng vậy nhờ các nâng cấp giúp giảm phí. Còn Tron thì user không bao giờ rời đi.
Tại sao Tron đặc biệt? Vì đa số user Tron dùng nó để chuyển USDT – chuyển tiền thực cho nhu cầu thực, không phải để trade hay đầu cơ. Đây có lẽ là ví dụ rõ ràng nhất về việc crypto được dùng như một công cụ tài chính thực sự chứ không phải sòng bạc.
VỐN ĐẦU TƯ ĐANG TẬP TRUNG VÀO ÍT CÔNG TY HƠN
Năm 2025, các quỹ VC đầu tư 16 tỷ USD vào crypto, tăng 44% so với 2024. Nghe có vẻ thú vị phải không? Nhưng đừng vội mừng.
Số lượng deal (thương vụ đầu tư) lại giảm 33%. Nghĩa là dòng tiền nhiều hơn nhưng lại ít công ty được nhận khoản vốn này hơn. Nói thẳng ra, VC chỉ tập trung đổ tiền vào một số ít công ty mà họ tin tưởng, thay vì rải đều cho nhiều startup.
Hậu quả là định giá seed (vòng gọi vốn đầu tiên) tăng 70% so với 2023. Nếu dự án có team mạnh và đã được fund từ trước, anh em chắc chắn sẽ tiếp tục nhận thêm tiền. Nhưng nếu bạn là team mới, cơ hội được chú ý càng giảm mạnh. Kẻ giàu càng giàu, người mới càng khó vào cuộc.
Ngoài ra, nếu anh em để ý, năm 2020, bạn chỉ cần copy code của Compound (một giao thức lending), sửa vài dòng, rồi launch ra là có thể thu hút hàng tỷ đô TVL. Đơn giản vậy thôi. Fork một cái, đổi tên, marketing một chút là xong.
Năm 2025 thì ta không còn có thể áp dụng cách đó nữa. Mọi ý tưởng cơ bản trong DeFi đã có hết – lending có rồi, DEX có rồi, stablecoin có rồi, derivatives có rồi. Bây giờ, nếu bạn muốn launch thứ gì đó mới, bạn phải giải quyết vấn đề khó hơn nhiều, không còn là “copy paste sửa logo” được nữa.
Đó là lý do tại sao mình nghĩ chúng ta nên dũng cảm thử nghiệm với AI. Để AI viết code smart contract, dù biết nhiều người sẽ mất tiền vì hack, nhưng ít nhất nó sẽ tạo ra innovation mới. Giờ không còn là mùa low-hanging fruit (trái cây dễ hái) nữa.
CÁC CÔNG TY LỚN ĐANG NUỐT CÔNG TY NHỎ
Ngoài ra, chỉ số M&A (mua bán sáp nhập) đạt mức cao nhất mọi thời đại. Tính đến Q3/2025, hơn 140 công ty crypto được VC đầu tư đã bị mua lại, tăng 59% so với năm trước.
Coinbase mua Deribit (sàn derivatives lớn) với giá 2.9 tỷ USD. Kraken trả 1.5 tỷ đô để lấy NinjaTrader (nền tảng trading). Thậm chí, chính CEO Coinbase Brian Armstrong cũng chia sẻ tại Davos rằng trong tương lai chúng ta sẽ còn chứng kiến nhiều thương vụ mua lại hơn nữa.
Điều này có nghĩa gì? Những công ty sống sót được đang hợp nhất với nhau, trở nên lớn hơn và mạnh hơn. Thị trường đang consolidate (củng cố) – ít người chơi hơn nhưng đồng thời, họ đang phát tướng hơn.
Vấn đề là họ mua công ty chứ không mua token của chúng ta. Coinbase mua Deribit bằng tiền mặt, không phải bằng cách mua token DERI (nếu có). Vậy nên holder token vẫn không được lợi gì. Anh em nên nắm rõ điểm mấu chốt này nhé.
QUY ĐỊNH RÕ RÀNG HƠN NHƯNG LÀM CRYPTO CHẬM LẠI
Tháng 7/2025, đạo luật GENIUS được thông qua ở Mỹ, tạo khung pháp lý rõ ràng hơn cho crypto. Nhờ đó, Circle (công ty phát hành USDC) lên sàn chứng khoán công khai (IPO). Đồng thời, năm công ty crypto lớn nhận được giấy phép ngân hàng chính thức từ OCC – BitGo, Circle, Fidelity Digital Assets, Paxos, Ripple.
Nhưng có một mặt trái ở câu chuyện này.
Khi quy định rõ ràng hơn, các công ty phải tập trung vào compliance (tuân thủ pháp luật). Điều này làm mọi thứ chậm lại. Họ không thể “move fast and break things” như trước nữa. Mỗi bước đi phải xin phép, phải kiểm tra pháp lý, phải đảm bảo tuân thủ.
Hậu quả là thay vì token launch (ra mắt token nhanh chóng), chúng ta đang có IPO (lên sàn chứng khoán). Thực tế, IPO cực kỳ nhàm chán, mất nhiều thời gian và quan trọng nhất – crypto native (những người chơi crypto từ đầu) không được hưởng lợi. Cổ phiếu IPO chỉ dành cho nhà đầu tư tổ chức và người giàu, không phải cho anh em retail.
Bên cạnh đó, tiền đang đổ vào AI thay vì crypto. Và theo dòng tiền, chính là sự chú ý của mọi người.
Timeline Twitter của chúng ta giờ đầy nội dung AI, 100 bài như 1, không mang lại tác dụng gì. Dù đã cố ẩn những thứ không liên quan, nó vẫn hiện đầy trên newfeed. Nếu mute hết thì timeline chỉ còn toàn… bài của chính mình.
Điều này có nghĩa là rất nhiều tài năng và dòng tiền vốn đáng ra sẽ vào crypto giờ đang đổ sang AI. Các developer giỏi, các founder thông minh, các VC lớn – họ đang nhìn sang AI vì đó là nơi có hype và tiềm năng ngắn hạn.
VẬY CHÚNG TA NÊN LÀM GÌ BÂY GIỜ?
Cách chơi cũ đã chết. Trước đây bạn chỉ cần tìm dự án mới sắp launch, mua sớm rồi bán ở TGE là kiếm được lời. Cách này trước đây ổn vì luôn có dự án mới launch liên tục và giá luôn pump ở TGE.
Giờ thì không còn nữa. Ít dự án launch hơn. Và ngay cả khi launch, giá cũng thường dump thay vì pump.
Cách chơi mới là gì?
Cách 1 – Tìm các protocol có doanh thu thực sự, không phải chỉ có TVL ảo. Ví dụ như Pendle (protocol về yield trading), Chainlink (oracle cung cấp dữ liệu), hoặc các lending protocol có institutional adoption (được tổ chức tài chính lớn dùng thật). Hold qua giai đoạn nhàm chán khi họ xây infrastructure, đợi đến khi tradfi tích hợp hoặc có adoption thực thì giá sẽ tăng.
Đây là cách chơi dài hạn, không ngon, nhưng an toàn hơn.
Cách 2 – Ngồi yên trong stablecoin và đợi. Đợi đến khi có làn sóng mới, narrative mới, rồi mới nhảy vào.
NGHỊCH LÝ THÚ VỊ
Đây là điều thú vị nhất. Số liệu cho thấy:
Đang TĂNG:
- Khối lượng giao dịch stablecoin
- Khối lượng giao dịch trên DEX
- Phí protocol (doanh thu thực của các giao thức)
Đang GIẢM:
- Số dự án mới launch
- Số developer active
- Số announcement lớn
Nghĩa là người ta đang DÙNG crypto nhiều hơn, nhưng người ta đang XÂY DỰNG ít hơn.
Đây chính xác là định nghĩa của consolidation (củng cố thị trường). Thị trường đang trưởng thành. Thay vì hàng nghìn dự án rác launch mỗi ngày, giờ chỉ còn một số ít dự án tốt, và người ta thực sự dùng chúng.
Đây không phải dấu hiệu crypto đang chết. Đây là dấu hiệu crypto đang lớn lên.
Một số bài viết khác:
- Liệu crypto VC đã chết? Không còn những dự án đầu tư 100 triệu, được đỉnh giá hàng tỷ?
- Cách đối diện khi tài khoản thua lỗ, cháy sạch về 0
- Tại sao Genz không thể mua nhà: Có lẽ 50 năm sau cũng không mua được
