Thong Dinh Thế giới vừa trải qua một tuần đầy bất an khi hai cái tên từng là nỗi ám ảnh của nhân loại – Hantavirus và Ebola – đồng loạt “hồi sinh” mạnh mẽ. Cùng lúc đó, mùa ve đến sớm, những đợt nắng nóng gay gắt đầu hè cùng các trận mưa thất thường đang đặt hệ thống y tế toàn cầu vào trạng thái báo động đỏ.
Những hiện tượng này không còn là câu chuyện riêng của nước Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào.
Đây là bức tranh chung về tác động của biến đổi khí hậu – tác nhân đang đẩy nhanh sự lây lan của các dịch bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người. Đáng ngại hơn, làn sóng cắt giảm ngân sách y tế nghiêm trọng vào năm 2025 đã vô tình làm tê liệt “lá chắn” giám sát dịch bệnh toàn cầu ngay dúng thời điểm chúng ta cần nó nhất.
Nội dung chính
Hantavirus: Đáng lo nhưng chưa đến mức hoảng loạn
Tổng thể, đợt bùng phát Hantavirus hiện vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Tại Mỹ, chính phủ đang theo dõi y tế chặt chẽ 41 ca bệnh. Đối với người dân bình thường, nguy cơ lây nhiễm vẫn được đánh giá ở mức rất thấp.
Tuần qua cũng ghi nhận một số chuyển biến tích cực. Ba bệnh nhân cách ly tại khu sinh học cấp cao đã được chuyển viện đến trung tâm Nebraska – nơi có điều kiện sinh hoạt thoải mái, giống một ký túc xá biệt lập hơn là phòng cấp cứu dã chiến. Cả ba đều có kết quả xét nghiệm âm tính, bao gồm cả vị bác sĩ từng có kết quả “dương tính nhẹ” trước đó.
Diễn biến này càng củng cố thêm nhận định rằng Hantavirus rất khó lây từ người sang người. Vị bác sĩ nói trên dù trực tiếp điều trị cho bệnh nhân trên tàu du lịch trong điều kiện thiếu đồ bảo hộ nhưng vẫn không bị nhiễm bệnh sâu.
Dù vậy, chính quyền Mỹ vẫn yêu cầu nhóm này tiếp tục cách ly đến hết tháng thay vì cho về nhà. Quyết định này đã vấp phải không ít tranh cãi vì đi ngược lại quan điểm “tự do y tế” mà chính phủ luôn thúc đẩy.
Cột mốc quan trọng tiếp theo sẽ rơi vào giữa tháng 6. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) đang theo dõi những người từng tiếp xúc với nguồn bệnh trong vòng 42 ngày. Thông thường, virus sẽ ủ bệnh và phát tác sau khoảng 18 ngày.
Do đó, nếu đến giữa tháng 6 không xuất hiện thêm ca nhiễm mới, chúng ta có thể thở phào nhẹ nhõm vì dịch đã được dập tắt. Nếu bạn không có mặt trên chuyến tàu du lịch đó và không nhận được thông báo từ cơ quan y tế, nguy cơ nhiễm bệnh gần như bằng không.
Bản đồ dịch tễ toàn cầu và vị thế của Việt Nam
Trên thế giới, Hantavirus cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn đến cả trăm nghìn người mỗi năm. Châu Á (đặc biệt là Trung Quốc và Hàn Quốc với hội chứng sốt xuất huyết kèm suy thận – HFRS) và châu Âu đang gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Tại châu Mỹ, tỷ lệ tử vong thậm chí lên tới 50% ở một số chủng; riêng năm 2025, khu vực này ghi nhận 229 ca nhiễm và 59 ca tử vong.
May mắn là đến nay Việt Nam chưa ghi nhận ca nhiễm Hantavirus nào trên người. Tuy nhiên, trước đợt bùng phát của chủng virus Andes trên tàu du lịch gần đây, Bộ Y tế đã ngay lập tức phát đi cảnh báo. Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương khẳng định hệ thống xét nghiệm trong nước hoàn toàn đủ năng lực phát hiện sớm loại virus này.
Cần lưu ý rằng, các nghiên cứu tại vùng biên giới Việt – Trung từng tìm thấy kháng thể Hantavirus trên chuột và các loài gặm nhấm. Điều này chứng tỏ virus đã tồn tại trong tự nhiên, đòi hỏi công tác giám sát dịch bệnh từ động vật sang người phải được duy trì liên tục.
Dù vậy, người dân không cần quá hoang mang. Nếu không tiếp xúc với chuột hoang hoặc không thuộc diện khoanh vùng của cơ quan y tế, nguy cơ nhiễm bệnh là cực kỳ thấp.
Mùa ve đến sớm: Hậu quả nhãn tiền của biến đổi khí hậu
Mùa ve đang bước vào giai đoạn đỉnh điểm tại khu vực Trung Tây và Đông Bắc nước Mỹ, với tỷ lệ 110/100,000 dân phải nhập viện cấp cứu do ve cắn. Các số liệu cho thấy mùa ve năm nay đạt đỉnh sớm hơn thông thường tới 5 tuần.
Khi Trái Đất ấm lên, mùa đông không còn quá lạnh và mùa xuân kéo dài hơn, tạo điều kiện cho loài ve mở rộng địa bàn hoạt động. Hệ quả là bệnh Lyme và các bệnh truyền nhiễm do ve đang gia tăng chóng mặt tại Bắc Mỹ và châu Âu.
Tại Việt Nam, dù các nghiên cứu vùng biên giới phía Bắc đã phát hiện một số vi khuẩn ký sinh trên ve (như Rickettsia, Anaplasma, Borrelia), nhưng mối lo ngại lớn nhất của chúng ta vào mùa này lại là sốt xuất huyết Dengue do muỗi truyền.
Năm 2025, nước ta ghi nhận khoảng 185.000 ca nhiễm và 43 ca tử vong, tăng tới 30% so với năm trước. Câu chuyện “mùa ve” của Mỹ hay mùa dịch của Việt Nam thực chất đều nằm trong một xu hướng chung, biến đổi khí hậu đang biến các loài côn trùng thành những “cỗ máy truyền bệnh” nguy hiểm.
Khi nắng nóng trở thành “sát thủ thầm lặng”
Texas và Đông Bắc Mỹ đang hứng chịu đợt nắng nóng kỷ lục trước khi dịu bớt vào cuối tuần. Sức nóng cực đoan khiến các phòng cấp cứu quá tải vì các ca say nắng, kiệt sức, mất nước, suy hô hấp và đột quỵ. Suốt thập kỷ qua, số ca tử vong do nắng nóng tăng đều mỗi năm. Phần lớn nạn nhân là người lao động ngoài trời, người già hoặc những hộ gia đình nghèo không có điều kiện sử dụng điều hòa.
Nguyên nhân khoa học nằm ở cơ chế tự làm mát của cơ thể. Thông thường, mồ hôi bay hơi sẽ giúp hạ nhiệt. Nhưng khi cả nhiệt độ lẫn độ ẩm cùng tăng cao, không khí bị bão hòa hơi nước khiến mồ hôi không thể bay hơi, nhiệt lượng bị giữ lại bên trong và làm “luộc chín” các cơ quan nội tạng.
Dù nhiều công cụ dự báo của liên bang đã bị khai tử sau đợt cắt giảm ngân sách năm 2025, hệ thống cảnh báo HeatRisk của NOAA và CDC vẫn may mắn được giữ lại. Công cụ này phân loại mức độ nguy hiểm của thời tiết theo các màu từ “an toàn” đến “cực kỳ nguy hiểm” trong 7 ngày tới để người dân chủ động phòng tránh.
Những ngày “báo động đỏ” là lúc trẻ em hen suyễn tuyệt đối không được vận động ngoài trời, còn chuỗi ngày “báo động cam” là tín hiệu nhắc nhở chúng ta phải kiểm tra tình hình của người cao tuổi sống một mình.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có gần nửa triệu người chết vì nắng nóng, trong đó châu Á chiếm 45% và châu Âu chiếm 36%. Đáng báo động, tỷ lệ tử vong ở người cao tuổi đã tăng 85% trong hai thập kỷ qua.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu tại TP.HCM và Hà Nội chỉ ra rằng các đợt nắng nóng làm tăng gần 13% tỷ lệ nhập viện do bệnh tim mạch và hô hấp. Nhóm tổn thương nhất vẫn là nông dân, công nhân xây dựng, người già và trẻ nhỏ.
Để ứng phó với gánh nặng viện phí và nguy cơ tử vong sớm do sốc nhiệt trong vài thập kỷ tới, Việt Nam rất cần phát triển một hệ thống cảnh báo tương tự như HeatRisk, kết hợp với các giải pháp bền vững như tăng diện tích cây xanh đô thị và linh hoạt giờ giấc lao động.
Ebola tái xuất: Hồi chuông báo động từ Trung Phi
WHO vừa phải ban bố tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu (PHEIC) trước đợt bùng phát Ebola mới tại Trung Phi, với hơn 340 ca nghi nhiễm và khoảng 100 người tử vong. Ba quốc gia đã ngay lập tức bị áp đặt lệnh phong tỏa đi lại. Dù nguy cơ đối với các quốc gia xa xôi như Mỹ hay Việt Nam hiện tại là thấp, giới chuyên gia y tế thế giới vẫn đang “đứng ngồi không yên” vì 4 lý do cốt lõi:
-
Chủng virus chưa có vaccine: Ebola có 6 chủng. Các đợt dịch trước chủ yếu do chủng Zaire – chủng duy nhất đã có vaccine và thuốc đặc trị. Còn đợt bùng phát này lại do chủng Bundibugyo – một biến thể hiếm gặp và hiện tại chúng ta hoàn toàn “tay trắng” trước nó.
-
Dịch âm thầm lan rộng trước khi phát hiện: Khi cơ quan y tế nhận diện được ổ dịch thì virus đã âm thầm bám rễ sâu vào cộng đồng, khiến việc truy vết gần như bất khả thi. Quy mô của đợt dịch này ở thời điểm mới phát hiện đã lớn hơn nhiều đợt dịch cũ lúc sắp kết thúc.
-
Tâm dịch nằm ở vùng chiến sự: Ổ dịch bùng phát tại phía đông Congo – nơi đang bất ổn vì xung đột vũ trang và làn sóng di cư tự do. Virus đã tràn vào các đô thị lớn, đe dọa lặp lại thảm kịch hơn 3.000 ca mắc như giai đoạn 2018-2019.
-
Hiệu ứng vết dầu loang qua biên giới: Dịch đã lan sang Uganda và đang áp sát Nam Sudan – quốc gia gần như không có năng lực y tế để đối phó. Việc xuất hiện các ca nhiễm tại thủ đô Kampala (Uganda) cho thấy con số thực tế chắc chắn cao hơn nhiều so với báo cáo công bố.
Việc Tổng giám đốc WHO tự tay kích hoạt mức cảnh báo cao nhất (PHEIC) chỉ một ngày sau khi công bố ổ dịch – bỏ qua các quy trình họp ủy ban rườm rà – đã cho thấy tính chất nước sôi lửa bỏng của đợt dịch này.
Đối với Việt Nam, việc siết chặt kiểm tra, giám sát du khách đến từ vùng dịch tại các cửa khẩu quốc tế như Nội Bài, Tân Sơn Nhất là vô cùng cấp thiết. Hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại cùng Chương trình Đào tạo Dịch tễ học Thực địa (FETP) – kết quả của nhiều năm hợp tác với CDC và WHO – chính là vũ khí chiến lược mà Việt Nam cần phát huy lúc này.
Sai lầm từ việc cắt giảm ngân sách và những tranh cãi y tế
Nhìn lại năm 2025, việc Mỹ cắt giảm hàng chục tỷ USD tài trợ y tế và tái cơ cấu Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) đã bóp nghẹt 80% các chương trình giám sát dịch bệnh tại các nước nghèo. Lưới an ninh y tế toàn cầu bị thủng, và đợt dịch Ebola hiện tại chính là hậu quả nhãn tiền. Lòng tin và năng lực y tế mất hàng thập kỷ để xây dựng nhưng có thể sụp đổ chỉ sau một quyết định cắt giảm ngân sách.
Bên cạnh đó, hiệu quả của các lệnh cấm đi lại cũng đang bị đặt dấu hỏi.
Giới chuyên gia cho rằng chúng mang tính “biểu diễn chính trị” hơn là có giá trị thực tế. Việc cấm đoán chỉ làm tăng sự kỳ thị, khiến người bệnh trốn tránh và cản trở việc vận chuyển vật tư y tế.
Minh chứng là khi một bác sĩ tình nguyện người Mỹ tại Congo nhiễm Ebola, thay vì đưa về các trung tâm điều trị chuyên biệt trong nước, chính phủ Mỹ lại chuyển người này sang Đức chỉ vì chặng bay ngắn hơn – một quyết định gây nhiều tranh cãi về mặt nhân đạo và an toàn.
Những đốm sáng hiếm hoi
Giữa bức tranh màu xám, thế giới vẫn đón nhận một vài tín hiệu lạc quan.
Tại Mỹ, số ca tử vong do lạm dụng thuốc giảm đau chứa thuốc phiện (opioid) đã giảm năm thứ ba liên tiếp nhờ các chiến dịch giáo dục cộng đồng. Một diễn biến bất ngờ là người nghiện đang chuyển từ tiêm chích sang hút – một hành vi dù vẫn có hại nhưng giúp họ kiểm soát liều lượng tốt hơn, giảm thiểu nguy cơ sốc thuốc đột tử.
Ngoài ra, Tòa án Tối cao Mỹ vừa bác bỏ quy định buộc phụ nữ phải đến khám trực tiếp mới được mua Mifepristone (thuốc phá thai đường uống). Quyết định này cho phép phụ nữ tiếp cận thuốc qua khám bệnh trực tuyến và nhận thuốc qua bưu điện. Đây là một bước ngoặt lớn khi phương pháp này đang chiếm hơn 60% tổng số ca đình chỉ thai sản tại Mỹ.
Tại Việt Nam, năng lực phản ứng nhanh và dập dịch hiệu quả qua các đợt bùng phát dịch gần đây cũng như đại dịch COVID-19 trước đó đã trở thành một điểm sáng được quốc tế công nhận. Việc đầu tư bài bản vào hệ thống giám sát và phòng thí nghiệm là minh chứng sống động cho thấy: Đầu tư vào y tế công cộng không bao giờ là lãng phí, kể cả đối với một quốc gia đang phát triển.
Lời kết: “Hệ thống miễn dịch” của xã hội
Y tế công cộng chưa bao giờ là thứ có thể xem nhẹ hay mang ra mặc cả bằng tiền. Từ câu chuyện Hantavirus trên tàu du lịch, đại dịch Ebola ở Trung Phi, những đợt nắng nóng thiêu đốt châu Á, cho đến các cảnh báo dịch bệnh tại Việt Nam, tất cả đều chỉ ra một sự thật:
-
Biến đổi khí hậu đang mở toang cánh cửa cho các dịch bệnh cũ và mới quay trở lại hành hạ con người.
-
Cắt giảm ngân sách y tế để tiết kiệm ngắn hạn sẽ phải trả giá bằng những thảm kịch dài hạn.
-
Một quốc gia muốn an toàn phải tự củng cố năng lực nội tại (từ nhân lực, xét nghiệm đến giám sát) thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài.
Y tế công cộng chính là hệ thống miễn dịch của một xã hội. Một khi hệ thống đó bị tổn thương – dù do thiên tai hay do những tính toán sai lầm của con người – thì cái giá mà cả thế giới phải trả sẽ là cực kỳ đắt.
Một số bài viết khác:
- Thuật ngữ trading: 15 từ anh em sẽ gặp ngay ngày đầu tham gia crypto
- Làm sao để mua cổ phiếu Pre-IPO trước khi nó x500?
- 8 dự báo rùng mình về WW3 từ học giả đoán trúng Trump ‘lên ngôi‘
